تورکمن صحرا مدیا
www.turkmensahramedia.net
info@turkmensahramedia.net
|

تعداد بازديد: 1662
(تعداد نظر : 1)

احمد مرادی
13 تیر 1391

معرفی کتاب
« سیری در تاریخ ادبیات ترکمن»
( ازدوران اسلام تا قرن ١٣ هجری قمری)

اخیرا آخرین اثر آقای آمان قلیچ شاد مهر،ادیب و محقق نامی ترکمنصحرا تحت نام « سیری در تاریخ ادبیات ترکمن » از سوی انتشارات ایل آرمان و در ٥٠٠ نسخه منتشر گردید. آقای شادمهر در این کتاب خود، تاریخ ادبیات ترک و ترکمن را در پنج مرحله قبل و بعد از اسلام مورد کاوش قرار داده و در هر مرحله ضمن اشاره به وقایع تاریخی آنزمان، ظهور ادبای ترکمن را به همراه آوردن اشعاری از آنان مورد بررسی قرار داده است. آقای شادمهر در بررسی دوره های ادبیات ترک و ترکمن در این کتاب خود مینویسد:

« فئواد کوپرولو که ادبیات ترکی را با روشهای علمی تحقیق کرده است، ادوار ادبیات ترکی را در سیزده فصل بصورت دوره های مختلف تاریخی بررسی کرده است. ادبیات ترکی را در هر یک از دوره های پیش از اسلام و ادبیات ترکی تحت تأثیر فرهنگ اسلامی را در دوره های مختلف قره خانیان، سلجوقیان و مغولان بررسی کرده، سپس تاریخ ادبیات آناتولی را از قرن ١٣ تا ١٦ میلادی مورد کنکاش قرار داده است.

در تقسیم بندی که پروفسور جواد هیئت در مورد ادبیات ترک انجام داده، آنرا بصورت دوره های قدیم ( قدیم تورکلر) ، ترکان قدیم ( اورتا تورکلر)، ترکان دوره اسلام و اورتا آسیادا تورک ادبیاتی ( ادبیات ترک در آسیای میانه) و ادبیان نوین تقسیم بندی کرده است».

اما آقای شادمهر در مقدمه این اثر خویش در بررسی دوره های ادبیات ترک و ترکمن بدنبال تقسیم بندی زیر،این توضیحات مختصر و کلی زیر را ارائه داده و بدان پرداخته است:

١- دوره قدیم ترک که به ادبیات ترک قبل از اسلام اختصاص دارد.

٢- دوره ادبیات مشترک یا میتوان از آن بعنوان ادبیات ترکی اسلامی نام برد.

٣- دوره انتقال.

٤- دوره ادب کلاسیک ترکمن.

٥- دوره ادبیات معاصر ترکمن.

١- دوره ترکان قدیم:

از قدیم ترین آثار موجود در این باره، سنگ نوشته های مزار پادشاهان است که مربوط به دوران بزرگترین امپراطوری ترک در آسیای میانه ( حکومت گؤک تورک) در سال ٥٥٣ میلادی است و بعد از آن نیز هم کتیبه های ئینی سئی مربوط به قرن ٧-٦ میلادی است.

کتیبه های اورخون نیز از آثار قدیم به جا مانده به زبان ترکی، قبل از اسلام آوردن ترکان در قرن هشتم میلادی است که در کوهها، مزارها و سنگها بعضا به صورت بناهای یادبود نوشته شده اند.

کهن ترین نمونه شعر ترکی از منابع چینی بدست آمده است که در سال ١١٩ قبل از میلاد، شاعری از قوم هون آنرا در قالب « دؤرت لیک » یا مربع سروده است. دومین شعر مربوط به قرن هشتم میلادی است که این شعر را « یوللوق تیگین » سروده که در کتیبه اورخون نیز آمده است. در کتاب دیوان اللغات الترک محمود کاشغری هم نمونه هایی از شعر کهن ترکی ثبت شده است که در میان آنها مرثیه آلپ آرتونقا (افراسیاب) بسیار زیباست. افراسیاب از قهرمانان اساطیری- تاریخی ترکهاست که از روزگاران قدیم با ایرانیان کهن در جنگ و ستیز بوده است. این سروده ها در واقع مرثیه هایی در سوگ افراسیاب میباشند و ترکان آنرا سینه به سینه سپرده اند و محمود کاشغری نیز در کتاب خود آورده است:

آلپ آرتونقا اولدی می؟

ایستیز عجون قالدی می؟

اوزلک اوچین آلدی می؟

ایمدی یورگ ییرتیلور.

ترجمه: ( آیا آرتونقای قهرمان مرده است؟ در عوض دنیای بیهوده بر جای مانده است؟ آیا فدای زمانه شده است؟ اکنون دل پاره پاره میشود.).

سنگ نوشته های اورخون مربوط به دوره گؤک ترکها که در شرق آسیای میانه دولت تشکیل داده بودند، در باره دوره ها و آثارشان باید گفت که آثار دوره دوم ( ٦٨١- ٧٧٢ میلادی) بصورت ادبی، زیبا و روان نوشته شده اند و از دوره اویغور ( ٧٤٥- ٨٤٠ میلادی ) ، کوچو ( ٨٥٠- ١٢٥٠ میلادی ) و کانچو ( ٩٠٠- ١٠٢٨ میلادی ) که آخرین دوره ادبیات ترکی قبل از اسلام آوردن ترکان را شامل میشود، تشکیل شده اند. لازم به ذکر است که بسیاری از آثار دوران اویغور، آثار دینی هستند که از زبانهای چینی، سانسکریت، تخاری، سغدی و تبتی ترجمه شده اند و این قطعه های ادبی موجود و آثار دینی پدید آمده از دوران اویغور، نشانگر این است که در حفظ زبان خود کوشیده اند و این زبان را در خط و نوشتار خود بکار بردند تا بعنوان زبان ادبی معیار زبان شناسان قرار گیرد. از سنگ نوشته های اورخون در دوره گؤک ترکها میتوان به نوشته ای که دویست سال قبل از اسلام آوردن جمعی ترکها پدید آمده است اشاره نمود: ( وزن و قافیه در شعر کهن ترکی ، جواد هیئت، به نقل از هفته نامه صحرا).

بونجا بیتیک یتیکمه

من کول تیکین آتیسی

یوللوق تیکین بیتیدیم

ییگریمی تیکین بیتیدیم

ییگریمی گون اولتوروب

بو تاشغا بو طامغا کؤپ

یوللوق تیکین بیتیدیم

ترجمه: ( من پدر کول تیکین هستم- من یوللوق تیکین هستم- بیست روز نشستم و وقت صرف کردم- در این سنگ این نشان را گذاشتم- من یوللوق تیکین هستم).

پس از این دوره با وقوع جنگی بر اثر اختلافات بوجود آمده در میان قبایل ترک، امپراطوری بزرگ گؤک ترکها منقرض و اویغورها حکومت را بدست گرفتند. در آن زمان اوغوزها، ترکمنها، دومین عنصر دولت را تشکیل میدادند. در حفاری های تورفان ( ترکستان شرقی) در میان نوشته های مکشوفه، هفت شعر قدیم ترکی بدست آمده است. این شعر ها را شعرای مانوی مذهب ترکها به خط اویغوری نوشته اند که نخستین بار پروفسور لوکوک و پروفسور رشید رحمتی آرات منتشر کرد. از شعرای بودایی مذهب ترکهای اویغور نیز اشعاری بدست آمده است. مهمترین آنها شاعری بنام آپرینچور تیکین است که برای نخستین بار پروفسورنون، لوکوک و پروفسور بانگ و پروفسور رشید رحمتی آرات تدقیق و منتشر کرده است. بنظر میرسد این شعر ها مربوط به دوران اویغوری قبل از اسلام است.

٢-ادبیات ترکی اسلامی یا ادبیات مشترک ترکها:

ترکان که بعد از ظهور اسلام در قرون نهم و دهم میلادی ( سوم و چهارم هجری) به دین اسلام گرایش یافته اند، چون دیگر مسلمانان مختلف از خط عربی بهره برده و آموزش و تعالیم اسلامی و اخلاقی به زبان عربی آغاز شد. دو منبع الهام بخش قرآن و احادیث شریف در اولین مدارس تدریس شد. در نتیجه، ادبیاتی که در میان ترکها بوجود آمد، ادبیات اسلامی ترکی بود که با مسلمانان ایران و عرب دارای ویژگیهای مشترک زیادی بود.

در اثر پذیرش دین اسلام بوسیله ترکها، ادبیات نو و جدیدی را خلق کردند که بی شک دارای محتوای اسلامی است که از ادبیات عرب تأثیر پذیرفته اند. اما آداب و باورها و عقاید مخصوص خودشان را، حتی اعتقادات و باورهای قبل از اسلام را نیز توانستند حفظ کنند و برخی از این آداب را با فرهنگ اسلامی در هم آمیخته اند و معجونی جدید از فرهنگ ترکی- اسلامی پدید آورده اند.

اولین اثر بزرگ اسلامی ادبیات ترکی قوتادغو بیلیک ( ١٠٦٩ میلادی ) است که متون و مباحث اخلاقی و تعلیمی در آن تحت تأثیر ادبیات اسلامی بوده است و تر کها در طول تاریخ بر اساس ضروریتهای تاریخی، زمانی و جغرافیایی باعث شده تا این دو قوم در ارتباط و در تأثیر متقابل هم باشند.

یوسف بلاساغونی این کتاب را در زمان دولت اسلامی قراخانیان که اولین دولت مقتدر ترکها بود تألیف و پس از اتمام آن در سال ( ١٠٦٩ میلادی ) به سلطان قره خانیان عرضه کرد که به لحاظ قالب به شاهنامه فردوسی بی شباهت نیست. زیرا این کتاب نیز در قالب مثنوی و در ٦٦٤٥ بیت سروده شده و اولین اثر بزرگ اسلامی ترکی را خلق کرده است.

لازم به یادآوری است در زمانی که یوسف بلاساغونی کتاب معروفش را می سرود، سلجوقیان بر ایران حکومت میکردند. همچنان که غزنویان تربیت شدگان دربار سامانی بودند و این سلاطین با ادبیات فارسی بسیار مأنوس بودند. سلجوقیان نیز که در دربار غزنوی بودند و در اثر نفوذی که در دربار داشتند، توانستند حکومت را به دست گیرند. زبان و ادبیات ایرانی را ارج نهاده، شکوه بخشیدند و سپس از غزنویان بزرگترین خدمت را به زبان فارسی کردند و بسیار کوشیدند تا ادیبان، شاعران، نویسندگان، فیلسوفان و ..... آثاری را به این زبان به یادگار بگذارند. شاعران و نویسندگان مورد ارج و احترام بودند و در دربار آنان بسیاری از شاعران بنام فارسی پرورش یافتند و رشد کردند. هر چند که سلجوقیان نسبت به نژاد ترک خود تعصبی نداشتند، اما رگه هایی از آثار ترک در این دوره مشاهده میشود. هر چه دولت سلجوقیان مقتدر تر و فتوحات آن بیشتر میشد، نفوذ زبان و فرهنگ ایرانی آمیخته با فرهنگ اسلامی بیشتر و بیشتر میشد، بطوریکه حتی سلجوقیان روم نیز زبان رسمی خود را زبان فارسی برگزیدند و سلجوقیان آسیای صغیر با شکوه ترین روزگارشان را در روزگار علاء الدین اول ( ١٢١٩- ١٢٣٦ میلادی ) بخود دیده اند و در این زمان آثار بسیاری در زبانهای عربی و فارسی پدید آمده اند.

اثر دیگری که بعنوان دایرﺓ المعارف بزرگ و مهمترین فرهنگ لغات ترک میتوان از آن یاد کرد و بسیاری از داستانهای مراثی، باورهای ترکی حتی قبل از اسلام نیز در آن آمده که جزء منابع بسیار معتبر علمی بشمار می آید، دیوان لغات الترک محمود کاشغری است.

در قرن دوازدهم میلادی ( قرن ششم هجری) در آسیای میانه اثر به یاد ماندنی دیگر احمد یوکنکی است با عنوان عتبه الحقایق که مضامین و مفاهیم اخلاقی- تعلیمی دارد معروف است. در این کتاب، مؤلف تحت تأثیر عربی و فارسی بوده است.

دیوان حکمت از مهم ترین آثار ادبی قرن دوازدهم میلادی ( ششم هجری ) است که خواجه احمد یسوی اندیشه های عرفانی خود را با عنوان « حکمت » یا « حکمتلر » به نظم درآورده است و مروج طریقت یسویه است که بعدها شاگردانش چون حکیم سلطان آتا ادامه دهنده راه آن شدند.

به استناد زبان نوشتاری متون دیوان لغات الترک و یا به عبارتی فقه اللغه زبان ترکی محمود کاشغری که در سال ( ٤٦٦ هجری ، ١٠٧٢ میلادی) نگاشته و از زبان نوشتاری کتاب چنین استنباط میشود که ادبیات مکتوب ترکمن در طول قرنهای ١٥-١٢ میلادی تحت تأثیر ترکی قئپچاق بوده است. این تأثیر در دیوان حکمت خواجه احمد یسوی آن بوضوح نمایان است. حتی در اشعار حکیم سلطان آتا که ویژگیهای ترکی- ترکمنی کاملا در آن پیداست، رگه هایی از تأثیرات زبان ترکی قئپچاقی مشاهده میشود.

٣- دوره انتقال:

در واقع در این دوره کم کم زبان ترکی قئپچاقی تأثیر خود را از دست میدهد. در طول قرنهای ١٧-١٥ زبان کتابت ترکی- ترکمنی در شرق، تحت تأثیر زبان ادبی جغتایی و در غرب تأثیر ادبیات عثمانی قرار گرفت و علاوه بر آن به دلیل آشنایی شاعران این دوره با ادب فارسی و عربی، شعر و ادب ترکی نیز پیشرفت قابل ملاحظه ای کرد و بر اثر تشویق ها و ترغیبها های درباریان، زبان ادبی ترک نیز رواج و شیوع پیدا کرد.

ترکمنهای قره قویونلو، آق قویونلو و آسیای صغیر بر اثر ارتباط با ادبیات فارسی، بر ایجاد آثار ادبی در بین خود سخت همت میکرده اند. یکی از مهمترین شخصیتهای این دوره، « محمد بایرام خان » ( متوفی ١٥٦٠ میلادی، ٩٦٨ هجری) وزیر اعظم همایون شاه است که به زبانهای فارسی و ترکی اشعاری میسروده و اکثر اوقات خود را با اهل فضل و کمال می گذرانده است.

دیوان اشعار فارسی و ترکی او توسط دینوس ژوس، اندیشمند انگلیسی بسال ١٩١٠ میلادی بچاپ رسیده است. فرزند او عبدالرحیم رحیمی ( متولد ٧- ١٥٥٦/ ٥ هجری قمری) سپهسالار دستگاه همایون و اکبرشاه نیز صاحب ذوق ادبی بوده و شهرت ادبی او کمتر از شهرت پدرش نبوده است. او علاوه بر زبان مادری (ترکمنی)، بزبان فارسی، عربی و حتی اردو نیز شعر می گفته است.

از آثار مهم دیگر این دوره، رونق الاسلام ( ١٤٦٤ میلادی) اثر وفایی است و از دیگر شاعران مطرح این دوره میتوان از برخوردار ترکمن، برهان الدین سیواسلی و .......... نام برد.

٤- دوره ادب کلاسیک ترکمن

شعر و ادب ترکمن در قرن هیجده میلادی با ظهور بزرگانی چون دولت محمد آزادی ( ١٧٠٠-١٧٦٠ میلادی) و شاعران پرآوازه ای چون مختومقلی ( ١٧٣٣-١٧٩٠ میلادی) به اوج خود رسید و آنان با درخشش خود و خلق آثار ارزشمند، فصل جدیدی در تاریخ ادب ترکمن بنام ادبیات جدید یا ادب کلاسیک گشوده اند و چراغی فرا راه دیگر شاعران پس از خود قرار دارند.

در این دوره بود که داستان سرایی، قصه پردازی و منظومه های عاشقانه چون یوسف و زلیخا، گل و بلبل، یوسف و احمد، علی بگ و ولی بگ، شاه صنم غاریپ و ........ گاه به تقلید از گذشتگان و گاه با خلاقیت ذهن سیال شاعران بطور شگفت انگیزی ظاهر شد و شاعرانی چون دولت محمد آزادی نیز به سرودن قصاید و مثنویهای مذهبی- اخلاقی که در آنها معانی بلند مفاهیم با شکوه اخلاقی- عرفانی آمیخته بود که در باب ترک دنیا و ذکر نصایح و حکمت است، تمایل فراوانی پیدا کرده اند و آثار جاودانی از خود به یادگار گذاشته اند. جنبه عرفانی شعر نیز با اشعار پسوز و گداز و عارفانه مختومقلی، شاعر و عارف نامدار ترکمن به حد اعلای خود رسید.

آثار مهم این دوره عبارتند از:

اوغوز نامه، لیلی و مجنون، یوسف و زلیخا اثر نور محمد عندلیب ( متولد حدود ١٦٦٠ میلادی)، وعظ آزاد، مناجات نامه، حکایت جابر و انصار اثر دولت محمد آزادی ( ١٧٠٠-١٧٦٠ میلادی)، گل و بلبل، سیاحتنامه شاه بهرام اثر عبدالله شاه بنده (١٧٢٠-١٨٠٠ میلادی)، گل صنوبر اثر شیدایی (١٧٣٠-١٨٠٠ میلادی)، داستان سی و دو تخم ( اوتوز ایکی تخم قصه سی) اثر محمود غایبی (١٧٣٤-١٨٠٠ میلادی)، یوسف و احمد، علی بگ و بالی بگ، سیف الملک و ماه جمال، دولت یار اثر قربانعلی معروفی(١٧٤٠-١٨١٠ میلادی) و دیوان اشعار مختومقلی فراغی و دیوان های دیگر شاعران کلاسیک که در این کتاب بررسی خواهیم کرد.

شاعران قرن ١٩ میلادی، ادامه دهنده راه شاعران پیش از خود شدند و شاعران این دوره اشعار دلنشینی در توصیف یار، جمال معشوق و وصف عشق، توصیف طبیعت، بیان ظلم و بی عدالتی موجود در جامعه و فقر حاکم بر زمانه خود و اشعار پرشور حماسی- ملی فراوانی سروده اند که هر کدام از این آثار، در نوع خود و فقر حاکم بر زمانه خود و اشعار پرشور حماسی-ملی فراوانی سروده اند که هر کدام از این آثار، در نوع خود بی نظیر و جزء شاهکارهای عظیم ادبی ترکمن به شمار می آید. اینان در واقع پیروان واقعی ادب کلاسیک و پاسداران سنت اصیل ترکمن بوده اند. در این دوره شاعرانی چون مسکین قلیچ(١٢٦٨-١٣٠٣ میلادی) ، محمد ولی کمینه (١٧٧٠-١٨٤٠ میلادی)، سید نظر سیدی ( ١٧٧٥-١٨٦٣ میلادی)، قربان دردی ذلیلی(١٧٨٠-١٨٤٦ میلادی) ، ملا نفس (١٨١٠-١٨٦٢ میلادی)، آننا قلیچ مأتأجی(١٨٢٢-١٨٨٤ میلادی) به منصه ظهور رسیده اند و دنباله روی اینان نیز دولت محمد بال قزل (١٨٥٤-١٩١٢ میلادی) ، ملادردی (١٨٥٩-١٩٢٢ میلادی)، بایرام شاهیر (١٨٧١-١٩٤٣ میلادی) ، دردی قلیچ شاهیر(١٨٨٦-١٩٥٠ میلادی) شدند. در کنار این باید به اثر عبدالستار قاضی به خاطر ذکر وقایع تاریخی و جریانات سیاسی و اشارات دقیق که از نظر سند تاریخی حائز اهمیت فراوانی است اشاره کرد. این کتاب مهم « جُنگ نامه» نام دارد که در سال ١٨٦٢ میلادی آنرا نگاشته و در باره جنگ تکه و دیگر وقایع تاریخی است.

٥- دوره ادبیات معاص

جرقه های دوره جدید یا ادب معاصر با ظهور و درخشش شاعران و نویسندگان معروف ترکمنستان چون ملا مورت ( ١٨٨٥ میلادی) ، بردی کربابایف ( ١٨٩٤) ، آتا قوشودوف (١٩٠٣) ، اوراز تأج نظراوف(١٩٠٤)، آغاجان دوردی اوف (١٩٠٤) ، خدر دریایف (١٩٠٥) ،نورمراد ساریخانف (١٩٠٦) ، آمان کأکیلف (١٩٠٦) ، بکی سیتأکف (١٩١٤) ، غارا سییتلیف (١٩١٥) ، تاووشان اسنوا (١٩١٥) ، و غیر از اینان عبدالرشید تاشف، بایرام جددیف و کریم قربان نفس اف و ........ شروع و نسج یافت.

قبل از فرو پاشی نظام کمونیستی در شوروی، بدلیل حاکمیت مطلق نظام، شعر شاعران معمولا در قالبهای تصنعی و سنتی بوده، اما پس از فروپاشی و با استقلال جمهوری ترکمنستان به موضوعات ضروری- اساسی مخصوصا عنصر اسلامی زیاد پرداخته شد. در ایران نیز قبل از انقلاب اسلامی به دلیل خفقان موجود و فضای ناسالم فرهنگی، شعر ترکمن همچنان مکتوم و پوشیده نگه داشته شد. با این وجود شاعرانی چون مرت شاهیر، محمد شاهیر، اراز محمد شاعری (آرام)، صاد حی تی و تعدادی دیگر ظاهر شدند که سهمی در ادب معاصر ترکمن داشته اند و جایگاه والایی در ادب معاصر ترکمن دارند. اما پس از انقلاب اسلامی، شاعران و نویسندگان هر یک تجربه های خود را در میدان آزمایش به محک گذاشته اند. از خصوصیت مهم ادبی این دوره عبارتند از، التزام و تعهد شعر شاعران، پرداختن به مسائل روز، حفظ اصالت اسلامی- فرهنگی ، پرداخت به سوژه های ناب و بکر، پرداختن به موضوع جنگ و دفاع مقدس و آمیختن آثار با فرهنگ و سنت اصیل.

آقای شادمهر در باب اهمیت تدوین چنین کتابی در میان ترکمنها با اشاره به از میان رفتن بخش عمده ای از ادبیات کهن ترکی و پراکندگی بسیاری از این آثار در نسخه های خطی پراکنده در اقصی نقاط جهان بر آن اعتقاد است که : « پراکندگی موقعیت جغرافیایی ترکان بخصوص ترکمن ها، مشکل را برای مرکزیت و محوریت یک فرهنگ دوچندان میکند و نسخه های خطی به جا مانده در کتابخانه ها و موزه های معتبر جهان که به صورت پراکنده نگهداری میشود، مؤید سخن ماست.» آقای شادمهر در رابطه با قصد و هدف کتاب مذکورمینویسد : « قصد و هدف کتاب، کنکاشی در زندگی و احوال شاعران ترکمن و بررسی آثار ایشان است، هر چند که تاریخ ادبیات ترکمن بزبانهای مختلف از جمله انگلیسی، فرانسوی، ترکی و ترکمنی به خط کریل نگارش شده، اما این مجموعه، سعی دارد قله های اندیشه و احساس بشری شاعران ترکمن را بازآفرینی و برخی از شاعران که به سهم خود در غنای این اندیشه و احساس نقش داشتند را معرفی نموده، به بررسی آثار و احوال و آنان بپردازد و در بررسی آثار و احوال شاعران به منابع اصلی که به زبانهای ترکی استانبولی، ترکمنی و آذری با خطوط لاتین، کریل و عربی نگاشته شده و در دو دسته تحقیقی و متون اصلی میباشد مراجعه شده است.»

آقای شادمهر در آخر مقدمه کتاب خود این وعده را میدهد که « این کتاب جلد دومی خواهد داشت که به بررسی آثار و احوال شاعران معاصر به همراه نمونه هایی از اشعار آنان از قرن بیستم تا کنون خواهد پرداخت و آنچه که از شعر معاصر ترکمن در سالهای قبل ترجمه کرده ام و شرح حال آنان که در مطبوعات چاپ شده است، در کتاب خواهد آمد.»

نظرها
متین یانپی
2012-07-28 19:18:32

باکمال تشکراز محقق و مدرس شایسته استان آقای شادمهرمطمناایشا ن با انتشار کتاب های این چنینی تاثیر بسیار درافزایش اطلاعات فرهنگی وقومی ما خواهند داشت اجرکم عندالله ومن الله توفیق
نظر شما در مورد مطلب بالا
نوشتن نام و نظر هر دو ضروري است
(نظر شما مدت کوتاهي پس از دريافت منتشر مي شود)
(مطالب توهين آميز درج نمي شود)
* نظر :
حد اکثر 300 کلمه
* نام :
توجه: برای اينکه پيام شما فرستاده شود لطفا عددی را که در شکل بالای بخش نظرها مي بينيد در سمت راست آن بنويسيد.
علت این کار این است که جلوی پیام های تبلیغاتی که توسط برنامه های کامپیوتری فرستاده می شود گرفته شود.

استفاده از مطالب سایت با ذکر منبع آزاد است
بازگشت به صفحه قبل