این روزها در هر نقطه از جهان که جمعی از ترکمن ها حضور داشته باشند مراسم بزرگداشت مختومقلی برگزار میگردد. ایده ها و افکار انسان دوستانه این اندیشمند و روشنگر بزرگ ترکمن بعد از گذشت بیش از دو قرن همچنان به قوت خود باقی است.
مختومقلی که تحصیلکرده حوزه علمیه بخارا بود، تنها به مسجد و نیایش بسنده نکرد. وی شاعری زبردست و توانا بود. اما این توانایی اش را در مدح و ستایش حاکمان و سرداران روا نداشت. وی روزی خود را با نقره کاری می گذراند.
این اندیشمند، فیلسوف و شاعر ترکمن انسانی برجسته و عاشقی توانا بود. او هم عاشق منگلی خود بود و هم عاشق ملت خود.
مختومقلی شاهد نابسامانی ها و ستم های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی خانها و شاهان مجاور برعلیه مردم خود و همچنین متأسف از پراکندگی و تفرقه میان طوایف و قبایل ترکمن بود. مختومقلی این وضعیت اسفناک را مشیت الهی قلمداد نکرده و غلبه بر آن را در اتحاد و همبستگی و رشد سطح آگاهی آنان می دانست.
مختومقلی در هر دو عشق خود ناکام ماند. اما ایده هایش، اندیشه هایش، احساسات عاشقانه اش بعد از گذشت قرن ها نیز همچنان پابرجاست. هنوز نیز عاشق برای وصف معشوق به مختومقلی پناه می برد وهم برای عاشقان بهروزی و سعادت ملت اندیشه هایش راهنما است.
هر ساله برگراری مراسم سالگرد مختومقلی نقطه عطف فعالیت های فرهنگی و اجتماعی در ترکمن صحرا است. مختومقلی تجسم روح بیداری و آگاهی ملی ترکمن ها شده است. هرساله همه انجمن های فرهنگی و هنری همراه با ده ها هزار ترکمن، علاوه بر برگزاری مراسم در شهرهای مختلف، بر آرامگاه مختومقلی و پدر فرزانه اش دولت محمد آزادی گردهم می آیند. طی چندین روز مراسم باشکوه و مردمی را برگزار می کنند. در آق توقای بدون کوچکترین امکانات رفاهی برنامه ای با حداکثر سازماندهی و آرامش برگزار می کنند که در عین حال نشان از رشد آگاهی های مدنی ملت ترکمن و پیشروانش دارد.
در زمانی که متأسفانه کوچکترین اقدام اجتماعی برای احقاق حقوق ملی با مهر جدایی طلبی و نهایتا سرکوب مواجه میشود، برگزاری اینگونه مراسم اهمیت بسزایی دارند. البته حق برگزاری مراسم مختومقلی نیز به این سادگی حاصل نشده است. در زمان شاه که حداقل فعالیتهای فرهنگی نیز با سرکوب ساواک مواجه بود مختومقلی خوانی در منازل و در جمع های محدود برگزار میشد. تحت آن شرایط سخت نیز برخی فعالین و روشنفکران ترکمن از جمله آقایان مراددردی قاضی، مرحوم قربانگلدی آهونبر، مرحوم آنه قربان قلیچ تقانی، مرحوم طواق بردی سوقی با تلاشهای فراوان و با کمترین امکانات و با به جان خریدن دستگیری و زندان به نشر و گسترش اندیشه های مختومقلی همت گماشتند. بعداز سقوط رژیم شاه فعالیتهای فرهنگی ترکمنی ابعاد عمومی و گسترده ای یافت. یادبود بزرگی بر آرامگاه این شاعر ملی ترکمن برگزار شد. اما درادامه در حاکمیت جمهوری اسلامی برگزاری این مراسم در سالهای نخست با ممانعت و مزاحمتهای بسیار همراه بوده است. اما با اصرار و مقاومت فعالین فرهنگی و اجتماعی ترکمن، حکومت حداقل در این زمینه در مقابل تقابل تعامل را در پیش گرفت و این خود موفقیت بود. اکنون وزارت ارشاد و ادارات تابعه مراسم رسمی مختومقلی را برگزار می کنند و مختومقلی را شاعر بزرگ ایرانی معرفی می کنند. این ها همه نشان از تلاشهای شبانه روزی موفقیت آمیز فعالین ترکمن دارد.
در شرایطی که حکومت جمهوری اسلامی حتی از اجرای اصول قانون اساسی خود در رابطه با حقوق ملیتها خودداری می کند و در زمانی که زبان ترکمنی در اثر سیاستهای آگاهانه ای با دست و پا زدن به حیات خود ادامه می دهد، برگزاری مراسم با شکوه و شایسته برای کسی که بنیانگذار زبان ادبی ترکمنی امروزین است، بسیار ارزشمند می باشد.
برگزاری مراسم رسمی و دولتی بزرگداشت مختومقلی امری مثبت است و بایستی از آن استقبال نمود ولی نقش انجمن های فرهنگی و هنری در برگزاری مراسم مستقل از اهمیت بسزایی برخوردار است. اینگونه مراسم در فضایی که با استقبال بسیار مردمی مواجه است می توانند در آموزش و انتقال ایده ها و افکار مختومقلی مؤثر باشند و ارتباطات این تشکلها را با مردم بیشتر و آگاهانه تر نماید. این امر در انسجام خود این تشکلها بعنوان تشکلهای مدنی و اجتماعی نیز بسیار مؤثر خواهند بود.